Trzydzieści lat nauki, 450 egzaminów i cztery stopnie naukowe

Czy warto uczyć się przez całe życie, skoro dyplom niczego nie gwarantuje

Dostaję to pytanie regularnie i zawsze odpowiadam tak samo: zależy, po co się uczysz. Jeżeli liczysz na to, że kolejny dyplom automatycznie podniesie ci pensję, możesz się mocno rozczarować. Rynek pracy w Polsce od dawna nie działa w ten sposób. Papier sam z siebie nie negocjuje warunków. Natomiast jeżeli traktujesz naukę jako sposób na poszerzenie pola manewru, czyli na to, żeby móc robić rzeczy, których wcześniej nie mogłeś, wtedy rachunek zaczyna się spinać. Ja po każdym kolejnym etapie mogłem podejmować się zadań, do których wcześniej po prostu nie miałem wstępu. To była realna zmiana, a nie tylko wpis w życiorysie.

Trzeba też uczciwie powiedzieć, co ta droga kosztuje. Kosztuje czas, którego nie da się odzyskać. Kosztuje pieniądze, bo studia podyplomowe i przewody doktorskie to wydatki liczone w tysiącach złotych, a czasem w dziesiątkach tysięcy. Kosztuje relacje, bo człowiek, który przez piętnaście lat spędza weekendy na zjazdach, gdzieś tych weekendów nie spędza z rodziną. Nie będę udawał, że da się to pogodzić bez strat. Da się to pogodzić z kompromisami i z dużą wyrozumiałością bliskich. Kiedy ktoś mnie pyta, czy zrobiłbym to jeszcze raz, odpowiadam, że tak, ale inaczej rozłożyłbym akcenty w czasie. Kilka rzeczy zrobiłem za szybko, kilka za późno, a jedną prawdopodobnie zupełnie niepotrzebnie.

Najczęstszy błąd, jaki widzę u ludzi zaczynających poważną naukę w dorosłym życiu, to zaczynanie od formy zamiast od celu. Ktoś najpierw wybiera kierunek, bo brzmi ciekawie albo bo znajomy chwalił, a dopiero potem zastanawia się, co z tym zrobi. Odwrotna kolejność jest znacznie zdrowsza. Najpierw ustal, jakie drzwi chcesz otworzyć, a potem sprawdź, jaki klucz jest do nich potrzebny. Czasem okazuje się, że wystarczy kurs za tysiąc złotych, a nie dwuletnie studia za dwadzieścia. Drugi typowy błąd to niedoszacowanie obciążenia. Ludzie planują naukę tak, jakby ich życie miało przez najbliższe trzy lata stać w miejscu. Nie stoi. Choroby, awarie, zmiany w pracy i narodziny dzieci nie robią sobie przerwy na czas twojego przewodu doktorskiego.

Trzeci błąd dotyczy już samej pracy naukowej i jest chyba najbardziej bolesny, bo kosztuje najwięcej straconego czasu. Chodzi o zbyt szeroki temat. Kandydat na doktora przychodzi z tematem, którym można obdzielić trzy instytuty na dziesięć lat, i szczerze wierzy, że da radę. Nie da rady. Promotor zwykle to widzi od razu i mówi wprost, ale nie każdy chce słuchać. Węższy temat jest łatwiejszy do obronienia, szybszy do zbadania i ma większą szansę wnieść coś nowego, bo w wąskiej szczelinie po prostu mniej osób kopało. Ja przy pierwszym doktoracie musiałem zawęzić zakres dwa razy i za każdym razem miałem poczucie, że coś tracę. Traciłem tylko złudzenia.

Co się dzieje, jeśli robisz to nieuważnie. Najczęściej nic dramatycznego, po prostu sprawa się rozmywa. Otwarty przewód wisi latami, opłaty za semestry lecą dalej, a rozprawa stoi w miejscu. Znam osoby, które nosiły ten ciężar przez dekadę i finalnie odpuściły, mając na dysku sześćset stron notatek. To nie jest kwestia inteligencji. To kwestia braku rytmu i braku terminów narzuconych z zewnątrz. Dlatego doradzam wszystkim, żeby sami sobie te terminy ustawiali i mówili o nich głośno innym ludziom. Publiczna deklaracja działa lepiej niż postanowienie zapisane w kalendarzu, którego nikt poza tobą nie widzi.

Na koniec rzecz, o której rzadko się mówi, a która moim zdaniem decyduje o wszystkim. Nauka na tym poziomie jest samotna. Nikt cię nie sprawdza codziennie, nikt nie stoi nad tobą, a przez większość czasu efekty są niewidoczne. Miesiąc pracy może dać cztery akapity, które i tak wylecą po recenzji. Trzeba mieć wtedy albo bardzo silną motywację wewnętrzną, albo ludzi obok, którzy przypomną ci, po co to robisz. Ja miałem jedno i drugie, i szczerze mówiąc nie wiem, czy sama motywacja by wystarczyła. Jeżeli zastanawiasz się nad startem, zacznij od rozmowy w domu, a nie od wyboru uczelni. To brzmi banalnie, ale z mojego doświadczenia to właśnie tam rozstrzyga się, czy dojdziesz do końca. Więcej praktycznych szczegółów znajdziesz w opracowaniach o zdobywaniu doktoratu oraz o wyborze studiów podyplomowych.